Hanes y Deml

Y Deml Heddwch

Mae yna gysylltiad agos rhwng hanes WCIA a hanes yr adeilad sy’n bencadlys iddi: y Deml Heddwch, yng nghanolfan ddinesig Caerdydd.

Am ragor o wybodaeth am y Deml ei hun, gweler y wefan benodedig www.templeofpeaceandhealth.com.


1938-1973

Agorwyd y Deml ar 23 Tachwedd 1938 gan Mrs Minnie James o Ddowlais. Gan ei bod wedi colli tri mab yn y Rhyfel Mawr, hi oedd yn cynrychioli mamau galarus Cymru. Rhoddodd yr Arglwydd Davies o Landinam £60,000 tuag at y gost o £72,000, gyda £12,000 yn dod o gronfa’r King Edward VII Welsh National Memorial Association, a sefydlwyd gan yr Arglwydd Davies ym 1912 gyda’r nod o ddileu’r ddarfodedigaeth yng Nghymru.

Yn anffodus, wedi archwiliad pelydr-x seremonïol yn un o’r fflyd o faniau yr oedd yr Arglwydd Davies wedi eu darparu i gynnal profion radiograffeg torfol yn erbyn y ddarfodedigaeth, gwelwyd ei fod yn dioddef rhag salwch angheuol, a bu farw ar 16 Mehefin  1944.

Adeiladwyd y Deml Heddwch gan yr Arglwydd Davies i fod yn gartref i Gymdeithas y Brenin Edward VIIfed, a hefyd i fod yn ganolbwynt ac yn symbol o ddymuniad y Cymry am weld heddwch rhwng y cenhedloedd. Felly daeth yn gartref i Undeb Cynghrair y Cenhedloedd (y League of Nations Union), corff gwirfoddol oedd yn cefnogi gwaith y Gynghrair ym maes heddwch byd-eang.

Er i’r Undeb dderbyn cefnogaeth eang, roedd yn simsan yn ariannol; ac ni wnaeth ei olynydd wedi’r Ail Ryfel Byd, Cymdeithas y Cenhedloedd Unedig (UNA) Cymru, fawr gwell. Teimlai cefnogwyr y gwaith oedd yn digwydd yn y Deml Heddwch bod yn rhaid unioni’r sefyllfa, gan fod UNA Cymru yn brin o aelodau ac o arian. Câi anhawster i ddarparu’r arweiniad angenrheidiol ar gyfer ymateb Cymru i ymgyrchoedd pwysig, fel y Flwyddyn Cydweithredu Ryngwladol ym 1965 a’r Flwyddyn Hawliau Dynol Ryngwladol ym 1968. Daeth y syniad o ffurfio ‘Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru’ (WCIA) i fod.

Ym 1968 dywedodd erthygl olygyddol yn y Western Mail bod y syniad hwn yn un “cyffrous a diddorol” ac y byddai’n “annog y Cymry i edrych y tu hwnt i ffiniau Cymru a Phrydain, gan ymestyn eu dealltwriaeth a’u gwybodaeth am weddill y byd”. Ym 1970 mabwysiadwyd cynnig ffurfiol i greu WCIA gan yr Ysgrifennydd Gwladol dros Gymru ar y pryd, George Thomas AS (Is-iarll Tonypandy wedi hynny) i nodi pum mlwyddiant ar hugain y CU. Daeth y cyrff oedd yn rhan o bwyllgor y dathlu – y Swyddfa Gymreig, yr awdurdodau lleol, Prifysgol Cymru a’r colegau addysg, ASau, aelodau o’r undebau llafur, diwydianwyr, yr eglwysi, pleidiau gwleidyddol, y cyfryngau a chyrff gwirfoddol – yn aelodau o Gynhadledd Sefydlog WCIA, gan gynyddu felly’r amrywiaeth o gyrff oedd yn gysylltiedig â’r Deml Heddwch.

Agorwyd WCIA yn swyddogol ar 11 Hydref 1973 gan Arglwyddes Tweedsmuir, Gweinidog Gwladol yn y Swyddfa Dramor a Chymanwlad.

Dywedodd Hywel Francis, AS dros Aberafan, un tro yn Nhŷ’r Cyffredin:

“Bu Canolfan Materion Rhyngwladol Cymru... yn gwneud gwaith holl-bwysig ers degawdau. Mae angen i ni yng Nghymru wrando ar ei llais tawel, addysgiadol sy’n sôn am oddefgarwch a rheswm a’i werthfawrogi yng Nghymru a thu hwnt. Mae’n haeddu ein cefnogaeth lawn a dylem fod yn falch o’i gwaith.”

Ymaelodwch â’n llythyr newyddion

Digwyddiadau diweddaraf

  • 25/05/2017 11:30
    Dydd Affrica! Dathliad o waith parhaus Cymru - Affrica / Hub Cymru Africa
    Dewch i ddathlu Diwrnod Affrica gyda ni yn y Senedd yng Nghaerdydd. By...

    Darllenwch ragor...
  • 25/05/2017 12:00
    Dydd Affrica! Dathliad o waith parhaus Cymru - Affrica / Hub Cymru Africa
    ARBED Y DYDDIAD Dewch i ddathlu Diwrnod Affrica gyda ni yn y Senedd y...

    Darllenwch ragor...
  • 13/06/2017 18:00
    IWA Debate: Has the Welsh Government given up on tackling poverty? / IWA
    In February 2017, the Cabinet Secretary for Communities and Children a...

    Darllenwch ragor...
  • 03/07/2017 08:00
    Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen / Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol Llangollen
    Bob blwyddyn ers 1947 mae Llangollen wedi cynnal un o wyliau diwyllian...

    Darllenwch ragor...
  • 18/07/2017 09:00
    Cynhadledd Iechyd Cymru Affrica 2017 / Hub Cymru Africa
    Dewch i ymuno â ni ar gyfer y Cynhadledd Iechyd Cymru Affri...

    Darllenwch ragor...